Anarim.Az teqdim edir
Artemis İİ astronavtlarinin 2026-ci ilin martinda Ay etrafinda heyata kecirdikleri tarixi ucush zamani cekdikleri mohteshem fotolar kohne bir suali yeniden gundeme getirdi: Ayin qaranliq terefi dogrudanmi her zaman qaranliqdir?
Anarim.Az xeber verir ki, elmi baximdan "qaranliq uz" ifadesi yanlishdir. Ayin her iki terefi (yaxin ve uzaq) eyni miqdarda gunesh ishigi alir.
Ay oz oxu etrafinda bir defeye (texminen 29 gun) Yer etrafinda bir dovre vurur. Bu hereketler eyni vaxtda bash verdiyi ucun biz Yerden hemishe Ayin yalniz bir terefini goruruk.
Elm adamlari bu hisseni "qaranliq teref" deyil, "uzaq teref" (Far side) adlandirirlar.
NASA-nin GRAİL missiyasindan elde edilen melumatlar gosterir ki, Ayin bize gorunen ve gorunmeyen terefleri arasinda daxili struktur ferqleri var:
Yaxin teref (Gorunen): Sethi daha hamardir, qedim lava axinlarinin qaliqlari olan tund bazalt duzenlikleri ("ay denizleri") ile ortuludur. Burada qabiq daha nazikdir.
Uzaq teref (Gorunmeyen): Daha kele-koturdur ve saysiz-hesabsiz kraterlerle ortuludur. Buradaki yer qabigi daha qalin oldugu ucun vulkanik fealiyyet mehdud olub ve meteorit zerbelerinin izleri daha aydin qalib.
Ay Yerin etrafinda elips formali orbitle hereket etdiyi ucun onun sureti deyishir. Bu sebebden Ay Yerden baxanda sanki bir az "yirgalanir" (librasiya fenomeni).
Bu effekt sayesinde insanlar zamanla Ay sethinin 59%-ni mushahide ede bilirler. Yeni her hansi bir anda 50%-ni gorsek de, librasiya bize elave 9%-lik kenar hisseni gormek imkani verir.
Ayin hemishe eyni terefi ile Yere teref baxmasinin sebebi Yerin tetbiq etdiyi guclu cazibe quvvesidir (qabarma quvvesi). Bu quvve milyonlarla il erzinde Ayin oz oxu etrafindaki firlanmasini yavashladaraq orbiti ile sinxron hala getirib. Bu veziyyet Gunesh sistemindeki bir cox diger peykler (meselen, Yupiterin peykleri ve Titan) ucun de kecerlidir.
Lale Qudretova
Anarim.Az