İslandiya uzun muddet agcaqanadlarin olmadigi yegane Arktika olkesi idi. Lakin 2025-ci ilde ilk defe Reykyavikin shimalinda bu hesheratlar qeyde alinib. Alimlerin fikrince, bu, regionda genishmiqyasli ekoloji deyishikliklerin elametidir.

Tedqiqat "Science" jurnalinda derc olunub.

Arktika planetin qalan hissesi ile muqayisede texminen dord defe daha suretle istileshir. Bu ise bir cox novlerin yashayish sheraitini deyishir, bele ki, qarin daha erken erimesi, yay movsumunun uzanmasi ve yanginlar kimi tebii pozuntularin artmasi hesheratlarin yayilmasi ucun elverishli muhit yaradir.

Agcaqanadlar yalniz numunelerden biridir. Arktikada ekosistemlerde muhum rol oynayan coxsayli bugumayaqlilar (o cumleden horumcekler ve hesheratlar) yashayir: onlar bitkileri tozlandirir, uzvi maddelerin parcalanmasinda ishtirak edir ve heyvanlar ucun qida rolunu oynayir. Eyni zamanda, bu cur orqanizmler muhit deyishikliklerine son derece hessasdir ve iqlim proseslerinin indikatorlari kimi cixish ede biler.

Alimler bildirirler ki, deyishiklikler artiq heyvanlara tesir gosterir. Meselen, Arktika qushlarinda balalarin yumurtadan cixmasi ile onlarin qidalandigi hesheratlarin meydana cixmasi arasinda sinxronluq pozulur. Shimal marallari ve karibu ise parazitlerin ve qansoran hesheratlarin sayinin artmasi ile uzleshir ki, bu da onlarin fiziki veziyyetini ve coxalma gostericilerini zeifledir.

Tundranin bitki ortuyunu mehv ede bilecek zererverici hesheratlarin kutlevi artimi da elave tehluke yaradir. Bu, maddelerin dovranina, sethin eks etdirme qabiliyyetine ve torpaq temperaturuna tesir edir ki, neticede de ebedi buzlaqlarin erimesinin ve istixana qazlarinin buraxilmasinin suretlendirilmesine getirib cixarir.

Regionda insan fealiyyetinin artmasi, yeni, gemiciliyin, turizmin ve infrastrukturun inkishafi veziyyeti daha da agirlashdirir ve novlerin yayilmasi ucun yeni yollar acir. Tedqiqatcilarin fikrince, İslandiyada agcaqanadlarin meydana cixmasi yalniz bashlangicdir.

Bununla bele, Arktikada bugumayaqlilar uzre sistemli monitorinq faktiki olaraq movcud deyil. Alimler vurgulayirlar ki, koordinasiya olunmush beynelxalq mushahideler olmadan deyishikliklerin miqyasini qiymetlendirmek ve tehlukelere, o cumleden xesteliklerin yayilmasina vaxtinda reaksiya vermek mumkun deyil.

Mumkun hell yolu kimi Arktika Shurasi ve onun biomuxtelifliyin monitorinqi proqrami cercivesinde vahid mushahide sisteminin yaradilmasi nezerden kecirilir. Bu prosesde artiq tebietde bash veren deyishiklikleri qeyde alan yerli icmalarin da muhum rol oynayacagi qeyd olunur.

Tedqiqatcilar hesab edirler ki, agcaqanadlarin meydana cixmasi sadece maraqli fakt deyil, daha derin proseslerin siqnalidir. Onlarin sozlerine gore, problem artiq yeni deyishikliklerin bash verib-vermeyeceyinde deyil, onlarin vaxtinda ashkar olunub neticelerinin qarshisinin aliniblinmayacagindadir. (Azertac)

Telegramda izleyin